Hoành của nhà gỗ là gì? Vai trò và cấu tạo trong kiến trúc nhà gỗ

Khi ngắm nhìn những ngôi nhà gỗ cổ truyền ba gian, năm gian bề thế, chúng ta thường trầm trồ trước hệ thống cột kèo vững chãi và mái ngói rêu phong. Tuy nhiên, để nâng đỡ được hàng vạn viên ngói trường tồn qua hàng thế kỷ, kết cấu mái cần một bộ phận chịu lực cực kỳ quan trọng gọi là hoành. Vậy hoành của nhà gỗ là gì? Đóng vai trò như thế nào trong bộ khung nhà cổ và kích thước của chúng ra sao mới đạt chuẩn kiến trúc? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây để có cái nhìn toàn diện về nó.
 

Hoành của nhà gỗ là gì?

Hoành của nhà gỗ là một cấu kiện gỗ nằm theo phương ngang của mái nhà, được đặt trên các thanh kèo và có nhiệm vụ đỡ hệ thống rui, từ đó nâng đỡ toàn bộ phần mái của công trình. Trong kiến trúc nhà gỗ truyền thống Việt Nam, hoành là một bộ phận quan trọng thuộc hệ kết cấu chịu lực, góp phần đảm bảo sự vững chắc và ổn định cho ngôi nhà.

Về vị trí, hoành trong nhà gỗ thường được bố trí song song với đỉnh mái và chạy dọc theo chiều dài công trình. Các thanh hoành liên kết với hệ kèo tạo thành khung đỡ cho lớp rui, mè và vật liệu lợp mái phía trên.
 

Vai trò của hoành trong nhà gỗ cổ truyền

Mỗi cấu kiện nhà gỗ đều đảm nhận một chức năng riêng nhằm tạo nên tổng thể hài hòa. Trong đó, hoành trong nhà gỗ là bộ phận đóng vai trò quan trọng đối với hệ mái và khả năng chịu lực của toàn bộ công trình. Dù không phải là cấu kiện dễ nhận biết như cột hay kèo, nhưng sự hiện diện của hoành nhà gỗ quyết định đến độ ổn định, tuổi thọ và giá trị thẩm mỹ của ngôi nhà.

- Nâng đỡ hệ mái và phân bổ tải trọng: Các thanh hoành được bố trí dọc theo chiều dài mái, liên kết trực tiếp với hệ kèo để tạo thành khung chịu lực vững chắc. Khi mái nhà chịu tác động từ trọng lượng ngói, gió, mưa hoặc các yếu tố môi trường, hoành trong nhà gỗ sẽ giúp phân bổ tải trọng xuống các cấu kiện bên dưới.

- Tăng độ ổn định: Hoành nhà gỗ đóng vai trò kết nối các bộ phận của mái thành một chỉnh thể thống nhất. Sự liên kết giữa hoành, kèo và rui giúp công trình chống chịu tốt trước các tác động từ môi trường. Nhờ vậy, kết cấu mái luôn duy trì được sự cân bằng và ổn định trong suốt quá trình sử dụng.

- Kéo dài tuổi thọ nhà gỗ: Chất lượng của hoành nhà gỗ ảnh hưởng đến độ bền của công trình. Khi được làm từ các loại gỗ tốt được xử lý đúng kỹ thuật, hoành có khả năng chịu lực cao, chống cong vênh và hạn chế tác động của mối mọt. Từ đó, góp phần kéo dài tuổi thọ của ngôi nhà, đồng thời giảm chi phí sửa chữa và bảo trì.

- Tăng giá trị thẩm mỹ: Hoành trong nhà gỗ tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của kiến trúc truyền thống. Trong nhiều công trình nhà gỗ cổ, nhà thờ họ hay từ đường, các thanh hoành thường được gia công tỉ mỉ với những đường nét sắc sảo, đồng bộ với hệ cột, kèo và vì mái.
 

Cấu tạo và kích thước của hoành nhà gỗ

Để một ngôi nhà gỗ có thể đứng vững qua nắng mưa hàng thế kỷ, mọi cấu kiện từ lớn đến nhỏ đều phải chuẩn xác về cả hình dáng lẫn thông số kỹ thuật. Hệ thống hoành nhà cũng không ngoại lệ. Dưới đây là những chi tiết về đặc điểm cấu tạo cũng như kích thước tiêu chuẩn của cấu kiện này trong kiến trúc cổ truyền.

1. Hình dáng và chất liệu cấu tạo của hoành nhà

Về mặt cấu tạo, hoành của nhà gỗ thực chất là các thanh dầm dài, được gác dọc theo chiều dài của ngôi nhà và đặt vuông góc trên các thanh xà tử, xà nách của hệ vì kèo.

- Hình dáng tiết diện: Trong kiến trúc dân gian truyền thống, hoành thường có tiết diện tròn để tạo cảm giác mềm mại. Tuy nhiên, đối với các công trình cung đình, đền chùa hoặc nhà gỗ mang phong cách hiện đại, hoành có thể được xẻ thành hình chữ nhật để tăng tính bề thế.

- Chất liệu chế tác: Vì phải gánh phần lớn trọng lượng từ mái ngói, gỗ làm hoành phải là loại gỗ tốt, có độ chịu lực cao, ít cong vênh và chống mối mọt. Các loại gỗ thường được thợ mộc ưu tiên bao gồm: gỗ lim (lim Lào, lim Nam Phi), gỗ mít, gỗ xoan rừng (xoan đào), gỗ gõ đỏ hoặc gỗ sến, gỗ táu.

2. Kích thước tiêu chuẩn của hoành nhà gỗ

Kích thước của hoành của nhà gỗ không có một con số cố định cho tất cả các công trình, mà nó được tính toán dựa trên thước tầm (một loại thước phong thủy riêng của từng ngôi nhà) và khoảng cách giữa các vì kèo.

- Đường kính, độ dày: Đối với hoành tròn, đường kính tiêu chuẩn thường dao động từ 10cm đến 14cm. Đối với hoành xẻ vuông, kích thước mặt cắt phổ biến là 8cm x 12cm hoặc 10cm x 14cm. Nhà càng lớn, lòng gian càng rộng thì thanh hoành càng dày để tránh bị võng mái.

- Chiều dài thanh hoành: Chiều dài của hoành nhà phụ thuộc vào khoảng cách giữa các vì kèo. Ở các điểm giao nhau giữa hai gian nhà, các thanh hoành sẽ được nối với nhau bằng mộng ngay trên đầu vì kèo để đảm bảo tính liên kết liên tục và thẩm mỹ.
 

Phân biệt hoành, rui, mè trong hệ mái nhà gỗ

Hệ mái được cấu thành từ nhiều bộ phận liên kết chặt chẽ với nhau nhằm tạo nên khả năng chịu lực vững chắc và độ bền lâu dài cho công trình. Trong đó, hoành, rui và mè là ba cấu kiện quan trọng thường xuất hiện trong kết cấu mái nhưng lại rất dễ bị nhầm lẫn. Mỗi bộ phận đều đảm nhận nhiệm vụ riêng trong việc nâng đỡ, phân bổ tải trọng và cố định vật liệu lợp mái. Hiểu rõ sự khác biệt giữa hoành nhà gỗ, rui và mè không chỉ giúp gia chủ nắm bắt được cấu tạo của công trình mà còn hỗ trợ quá trình thiết kế, thi công và bảo tồn nhà gỗ cổ truyền.
 

Các loại hoành nhà gỗ phổ biến hiện nay

Trong quá trình thiết kế và thi công nhà gỗ truyền thống, lựa chọn loại hoành nhà gỗ phù hợp có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng chịu lực, tuổi thọ công trình cũng như giá trị thẩm mỹ tổng thể. Tùy theo phong cách kiến trúc, quy mô công trình và yêu cầu kỹ thuật, hoành nhà có thể được phân loại dựa trên hình dạng, phương pháp gia công hoặc chất liệu gỗ sử dụng.

1. Hoành tròn

Hoành tròn là loại cấu kiện nguyên bản, mang đậm dấu ấn của kiến trúc dân gian Việt Nam từ bao đời nay.

- Phương thức chế tác: Các nghệ nhân sẽ lựa chọn những thân cây gỗ thẳng, có độ già đạt chuẩn, sau đó tiến hành vanh tròn, đẽo bóc vỏ và bào nhẵn bề mặt để tạo thành các thanh hoành hình trụ tròn dẹt liên tục.

- Đặc điểm: Với đường kính từ 10cm - 14cm, hoành tròn mang lại vẻ đẹp mềm mại, tự nhiên và mộc mạc. Khi nhìn từ dưới lên, hệ mái sử dụng hoành tròn tạo cảm giác trần nhà thoáng đãng, nhẹ nhàng.

- Ứng dụng: Thường xuất hiện trong các công trình nhà gỗ ba gian, năm gian vùng đồng bằng Bắc Bộ, nhà cổ Nam Bộ hoặc các ngôi nhà kết hợp không gian sân vườn quy mô lớn.
 

2. Hoành vuông

Khác với sự mềm mại của hoành tròn, hoành vuông mang tính kỹ thuật hiện đại, giúp tối ưu hóa thời gian thi công và mang đến diện mạo hoàn toàn mới cho ngôi nhà.

- Phương thức chế tác: Khối gỗ hộp lớn sẽ được đưa vào máy xẻ băng để lọc bỏ lớp vỏ và giác gỗ, tạo thành các thanh hoành nhà có các mặt cắt hình vuông hoặc hình chữ nhật (phổ biến là kích thước 8cm x 12cm hoặc 10cm x 14cm).

- Đặc điểm: Hoành vuông có đường cạnh sắc nét, tạo nên một kết cấu mái bề thế. Ưu điểm của loại hoành này là việc lắp ráp các lớp rui dẹt và mè phía trên diễn ra nhanh chóng, các điểm tiếp xúc ă khít hoàn toàn với nhau mà không cần tốn nhiều công căn chỉnh như hoành tròn.

- Ứng dụng: Được ưa chuộng trong các công trình kiến trúc cung đình, đền chùa, nhà thờ tổ trang nghiêm hoặc các biệt thự nhà gỗ theo phong cách tân cổ điển sang trọng.
 

3. Hoành chạm khắc hoa văn

Để khẳng định gu thẩm mỹ cũng như sự quyền quý, các thanh hoành thông thường được các nghệ nhân nâng tầm thành một tác phẩm nghệ thuật đắt giá.

- Phương thức chế tác: Để đảm bảo khả năng chịu lực uốn nén của thanh gỗ, phần giữa của hoành sẽ được giữ phẳng. Hoa văn chỉ được tập trung chạm khắc ở hai đầu thanh hoành, vị trí gác lên hệ vì kèo, xà nách hoặc ở các điểm gian chính diện.

- Đặc điểm thẩm mỹ: Các mẫu hoa văn thường được lựa chọn bao gồm lá lật, hoa sen, triện gấm, mây vờn hay các hoa văn rồng uốn lượn mềm mại. Sự xuất hiện của loại cấu kiện này biến phần mái nhà trở thành một bức tranh kiến trúc tinh xảo và cuốn hút.

- Ứng dụng: Chủ yếu áp dụng cho không gian tâm linh cao cấp, các cung điện, gian thờ tự chính của nhà từ đường dòng họ lớn.
 

4. Hoành bê tông giả gỗ

Trong xu hướng xây dựng hiện đại, để giải quyết bài toán tối ưu chi phí đầu tư và nâng cao tuổi thọ công trình trước những biến đổi thời tiết khắc nghiệt, giải pháp làm nhà khung bê tông cốt thép sơn giả gỗ đã ra đời.

- Phương thức chế tác: Các thanh hoành được đổ bê tông cốt thép nguyên khối theo khuôn đúc sẵn. Sau khi bê tông khô hoàn toàn, thợ sơn sẽ tiến hành sơn lót, tạo nền và dùng cọ vẽ từng thớ gỗ, đường vân.

- Đặc điểm: Ưu thế của loại hoành nhà gỗ bằng bê tông này là khả năng chịu lực cao, chống cháy, chống mối mọt ẩm mốc và không bị cong vênh theo thời gian.

- Ứng dụng: Phổ biến tại các công trình như đình làng xây mới, đền chùa quy mô lớn hoặc các khu du lịch sinh thái. Nhược điểm là thiếu đi sự ấm áp và giá trị cốt lõi lâu đời của chất liệu mộc tự nhiên.
 

5. Hoành gỗ tự nhiên

Đối với những công trình thuần gỗ, phân loại hoành dựa trên chất liệu mộc sử dụng chính là yếu tố quyết định đến giá trị và tuổi thọ của toàn bộ ngôi hoành nhà. Tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, gia chủ có thể cân nhắc các nhóm gỗ sau:

- Nhóm gỗ cao cấp (gỗ Lim, gỗ Gõ Đỏ): Hoành làm bằng gỗ Lim Lào, Lim Nam Phi hay Gõ Đỏ luôn là sự lựa chọn hàng đầu. Nhóm gỗ này là thớ gỗ chịu được lực uốn tốt nên hệ mái sẽ không bao giờ có hiện tượng bị võng hay xệ mái dù khoảng cách có rộng đến đâu. Khả năng chống mối mọt và chịu ẩm của nhóm này thuộc hàng tốt.

- Nhóm gỗ phân khúc thông thường: Thích hợp cho các công trình có ngân sách vừa phải. Gỗ mít sở hữu sắc vàng ấm áp, mùi thơm nhẹ và chống mối mọt tốt. Trong khi đó, gỗ xoan ta/xoan đào sau khi được ngâm tẩm theo phương pháp dân gian cũng đạt độ bền cao, trọng lượng nhẹ, giúp giảm áp lực tải trọng cho hệ thống cột trụ phía dưới.
 

Hiểu rõ hoành của nhà gỗ là gì cùng các cấu kiện liên quan như rui, mè sẽ giúp các gia chủ chủ động hơn trong quá trình giám sát thi công và hoàn thiện mái nhà. Đừng bỏ qua việc tính toán số lượng hay khoảng cách lắp đặt hoành, bởi đây chính là nền móng bảo vệ mái ấm của bạn trước mọi giông bão thời tiết. Nếu bạn đang có dự định xây dựng một ngôi nhà gỗ, hãy liên hệ với Nhà Gỗ Việt Nam để được tư vấn chi tiết ngay hôm nay.